Yn ddiweddar, cefais y fraint o fynychu digwyddiad yn y Senedd a drefnwyd gan VOICES ADFOCAD. Roedd yn ddigwyddiad pwerus wnaeth fy atgoffa pam mae'n rhaid i ofal, a'r rhai sy'n ei ddarparu, fod wrth wraidd blaenoriaethau Llywodraeth Cymru nesaf, nid ei drin fel ôl-feddwl.
Mae hwn yn achos sy'n agos at fy nghalon: wrth dyfu i fyny treuliais lawer o fy mhlentyndod yn y cartref gofal lle roedd fy mam yn gweithio. Fe wnes i ddod i adnabod trigolion fel Bill a fyddai'n adrodd straeon am yr Ail Ryfel Byd, a Frieda a lithrodd siocled Swistir i mi, gan ddweud wrthyf am ei phlentyndod yn Awstria. Mae'r profiadau hynny wedi siapio fy nealltwriaeth o urddas, cysylltiad, a'r hyn y mae'n ei olygu i heneiddio gydag urddas. Ac fe barhaodd hyn i mewn i'm bywyd fel oedolyn ifanc. Fel myfyriwr prifysgol doeddwn i ddim yn gallu fforddio byw mewn neuaddau ac yn hytrach yn byw gyda fy mam mewn llety gwarchod i bobl hŷn, lle roedd hi'n rheolwr byw. Nid rhywbeth haniaethol i fi oedd gofal omnd yn hytrach roedd yn fywyd bob dydd gyda phobl go iawn.
Roedd realiti gofalu di-dâl yn taro adref pan fu farw fy mam-gu ar ôl trawiad ar y galon, ar ôl blynyddoedd o ofalu am fy nhad-cu, a oedd â phroblemau symudedd a dementia. Nid oedd gofalu erioed yn faich iddi. Cafodd ei methu gan y diffyg cefnogaeth o'i chwmpas. Fel cymaint o ofalwyr, cariodd ymlaen yn dawel, hyd nes nad oedd ei chorff yn gallu cadw i fynd. Cyn hynny, doeddwn i ddim yn gwybod beth oedd "gofalwr di-dâl". Ac rwy'n gwybod nawr nad yw llawer o deuluoedd yn sylweddoli hynny chwaith, nes eu bod eisoes mewn argyfwng.
Oherwydd y profiadau hyn, rwy'n deall y realiti sy'n wynebu pobl hŷn ag anghenion gofal, a'r rôl hanfodol y mae gofalwyr – yn enwedig gofalwyr di-dâl – yn ei chwarae. Nhw yw'r we anweledig sy'n dal cymdeithas gyda'i gilydd.
Mae gofalwyr di-dâl yn arbed biliynau i GIG Cymru, yn aml ar draul eu lles ariannol, meddyliol a chorfforol eu hunain. Nid yw'n ormodol dweud hebddyn nhw, byddai'r sector iechyd yng Nghymru yn syrthio’n rhacs. Rydym eisoes yn wynebu prinder difrifol mewn staff gofal cymdeithasol yng Nghymru, a gwasanaeth iechyd o dan straen enfawr. Mae seilwaith iechyd yn fwy na brics a'r morter a dadfeiliad ein hadeiladau o ganlyniad i gamreoli Llafur o GIG Cymru a phedair blynedd ar ddeg o lymder y Torïaid. Heb ofalwyr di-dâl yn camu i mewn i blant, partneriaid, rhieni, ac anwyliaid, byddai ysbytai yn stopio. Ni ellid rhyddhau cleifion. Rydyn ni i gyd yn rhy gyfarwydd â'r delweddau a'r straeon o ambiwlansys yn aros mewn rhes tu allan i’r adran damweiniau ac achosion brys, a'r straeon arswyd o gleifion sy'n cael eu trin mewn coridorau. Byddai meddygon, nyrsys a staff cymorth, sydd eisoes wedi'u hymestyn i'r pwynt torri, yn wynebu sefyllfa amhosibl.
Seilwaith yw gofal. Mae'n sail i bopeth arall. Eto mae'n cael ei danbrisio, ei dan-dalu, neu ddim yn cael ei dalu o gwbl. Tra bod gofalwyr yn cael trafferth, mae elw yn cael ei ddargyfeirio i fannau eraill. Nid damwain yw hyn. Mae'n ddewis gwleidyddol.
Bydd angen gofal ar y rhan fwyaf ohonom ar ryw adeg yn ein bywydau, neu byddwn yn dod yn ofalwyr ein hunain. Ond nid oes gan ofalwyr di-dâl hawliau clir, dim llais ar y cyd, ac ychydig iawn o gydnabyddiaeth am y rôl hanfodol maen nhw’n ei chwarae.
Dyna pam mae gwaith VOICES ADFOCAD mor bwysig.
Pan gwrddais â'r cyd-sylfaenwyr am y tro cyntaf, Mike (sy'n aelod o Blaid Cymru ac yn ymgyrchydd ym Mro Morgannwg, ac yr wyf yn gobeithio y byddaf yn ei gynrychioli ar ôl etholiad y Senedd) a Bobby Jo, roedden nhw'n ymgyrchu am gydnabyddiaeth i ofalwyr di-dâl ledled Cymru. Eu pryder oedd am y bobl maen nhw'n gofalu amdanyn nhw, nid eu hunain. Roedd eu hofn yn syml ac yn ddwfn: pe bai rhywbeth yn digwydd iddyn nhw, byddai'r bobl maen nhw'n eu cefnogi yn cael eu gadael yn agored i niwed ac ar eu pennau eu hunain. Mae gofalwyr ledled Cymru yn wynebu'r realiti hwnnw bob dydd.
Mae'r gefnogaeth a'r gofal hwn a gynigir gan ofalwyr ifanc a di-dâl yn aml yn dod gyda chost bersonol fawr. Ac er bod deddfwriaeth Cymru yn rhoi hawliau cryf i ofalwyr ar bapur, nid yw gofalwyr yn aml yn ymwybodol o'r gwarantau cyfreithiol neu'n sownd mewn ôl-groniadau asesu.
Mae VOICES ADFOCAD a minnau eisiau cau'r bwlch hwnnw, a pheri i Lywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol symud o rethreg i weithredu.
Mae eu maniffesto yn glir: mae angen cyllid aml-flwyddyn parhaus, gwell mynediad at wybodaeth a chymorth, a thegwch go iawn pan ddaw i seibiannau a gorffwys. Rhaid i ymestyn y Cynllun Seibiannau Byr ledled Cymru a buddsoddi mewn gwasanaethau seibiant cymunedol o ansawdd uchel fod yn flaenoriaethau. Nid gofynion radical yw'r rhain. Maent yn gamau ymarferol, cyraeddadwy a fyddai'n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau pobl. Rhaid iddynt fod yn rhan o raglen ddeddfwriaethol Cymru yn nhymor nesaf y Senedd.
Dim mwy o blastr glynu. Dim mwy o ddibynnu ar ewyllys da tra'n anwybyddu'r gost i ofalwyr eu hunain. Rhaid i ni gydnabod gofalwyr di-dâl yn briodol a rhoi'r hawliau, y gefnogaeth a'r parch y maen nhw’n yn eu haeddu.
Ni fyddwn yn trwsio degawdau o esgeulustod dros nos. Ond gallwn ddewis cyfeiriad gwahanol. Gallwn ddechrau nawr. A gallwn wneud llawer mwy nag sydd wedi'i wneud o'r blaen i adeiladu system ofal sydd wedi'i gwreiddio mewn urddas, tegwch, a chyfrifoldeb a rennir.
